Filip Bator: Od ,,Vanemuine” do wabsów – historia estońskiego nacjonalizmu

Początki świadomości narodowej wśród szerszych mas Estończyków datuje się na pierwsze lata XIX. Wcześniej lud ten nie posiadał swojego państwa. W XIII wieku kraj zamieszkiwany przez Estów został podbity wspólnie przez Niemcy i Danię. W wyniku konfliktów utracili oni elitę plemienną i zostali zepchnięci do roli chłopów pańszczyźnianych. W kolejnych wiekach Estonia znajdowała się pod panowaniem częściowo szwedzkim i polskim. Na początku XVIII wieku kraj trafił w ręce Rosji, która przyznała specjalne prawa żyjącej tam niemieckiej szlachcie.

Pogorszenie sytuacji ekonomicznej na przełomie XVIII i XIX stulecia wywołało na ziemiach estońskich liczne rozruchy chłopskie. Wzrastało wtedy zainteresowanie estońską kulturą i historią. Zaczęto się odwoływać do dziedzictwa średniowiecznych Estów. Początki estońskiego ruchu narodowego przypadają na lata sześćdziesiąte XIX wieku, kiedy to powstało Towarzystwo Teatralno-Śpiewacze ,,Vanemuine” oraz inne tego typu ośrodki kulturalne. W Dorpacie (dziś Tartu) zorganizowano też pierwsze Święto Pieśni (1869), podczas którego wygłaszano patriotyczne przemówienia. W tym okresie na czoło estońskich środowisk narodowych wysunęli się tacy działacze jak Carl Robert Jakobson, Johan Köler, czy Jakob Hurt. Poczęto organizować też narodowe szkolnictwo. Urządzano zbiórki pieniędzy na utworzenie szkół średnich z nauką języka estońskiego. Organizowano również koncerty i wystawy.

Swoją działalność rozpoczęło również Estońskie Towarzystwo Literatów i Estońskie Towarzystwo Studenckie, którego niebiesko-biało-czarny sztandar stał się w przyszłości flagą Estonii. Stopniowo coraz wyższą pozycję w środowiskach narodowych zyskiwał Jakobson. Stanowczo atakował on wpływy niemieckie, postulując oparcie się na władzach carskich. W opozycji do niego stał Hurt, uważający, że dorobek niemieckiej kultury jest większy niż rosyjski i to z niego powinni czerpać wzorce Estończycy. Więcej zwolenników w ruchu narodowym zyskał ten pierwszy. Dużą popularnością cieszyło się wydawane przezeń pismo ,,Sakala”. Stronnictwo Jakobsona, wbrew nadziejom lidera, nie znalazło większej popularności wśród rosyjskich elit liberalnych. Zmarł on w 1882 r. Żałoba po jego śmierci stała się okazją do manifestacji uczuć narodowych wśród Estończyków.

Pod koniec XIX wieku władze carskie wzmogły ucisk rusyfikacyjny w Estonii. W tym czasie w tamtejszym ruchu narodowym brakowało wyrazistych postaci typu Jakobson czy Hurt. Co więcej, zakazano działalności partii politycznych. Aktywiści zaczęli się grupować w organizacjach kulturalnych, oświatowych i ,,bractwach trzeźwości”. Przełom stuleci stał pod znakiem rywalizacji dwóch mężów stanu – Jaana Töninssona i Konstantina Pätsa. Pierwszy z nich był prawnikiem z Dorpatu. Sprzeciwiał się zarówno rusyfikacji, jak i germanizacji. Był zwolennikiem solidaryzmu, występował przeciwko walce klas. Uważał też, że stawianie zbyt radykalnych postulatów przyniesie efekt odwrotny od zamierzonego. W opozycji wobec nich stali tzw. tallińscy radykałowie pod przewodnictwem Pätsa. Za najważniejszy cel uważali walkę z niemiecką dominacją ekonomiczną i polityczną. W rosyjskich środowiskach demokratycznych upatrywali swoich sojuszników. Uznawali oni walkę klas, co w robotniczym Rewlu (dziś Tallin) znalazło duży poklask.

Na sytuację w Estonii wpływ miała rewolucja 1905. W Rewlu Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji zorganizowała strajk solidarnościowy. Przez cały kraj przetoczyła się fala protestów i zamieszek. W wyniku pacyfikacji życie straciło prawie 100 osób. Środowiska narodowe, zarówno Töninssona, jak i Pätsa opowiadały się za umiarkowaną działalnością. Rewolucja przyniosła ustępstwa ze strony cara, który zgodził się na wprowadzenie swobód obywatelskich i wyborów do Dumy. W listopadzie 1905  Töninsson założył pierwszą legalną partię – Estońską Ludową Partię Postępowców. Na zorganizowanym w tym samym czasie Ogólnoestońskim Zgromadzeniu Delegatów Ludowych uwidoczniły się podziały między frakcjami Töninssona i Pätsa. Ci pierwsi byli zwolennikami monarchii i zjednoczenia ziem estońskich w jednej guberni. Zwolennicy Pätsa natomiast postulowali obalenie władz zaborczych i powołanie demokratycznej republiki. Podsycało to tendencje rewolucyjne w estońskim społeczeństwie. Dochodziło do wystąpień robotniczych i chłopskich oraz podpaleń dworów szlacheckich. Rozruchy brutalnie stłumiono, rozstrzeliwując 300 osób.

Wybuch I wojny światowej spowodował zubożenie Estonii, co było wynikiem poboru do wojska carskiego znacznej części młodych chłopów i robotników. Po zwycięstwie rewolucji lutowej Komisarzem Rządu Tymczasowego dla Estonii został Jan Poska z Partii Narodowo-Liberalnej. Ratyfikowano projekt autonomii dla Estonii i powołano sejm krajowy. Sporym poparciem cieszyli się jednak bolszewicy. W 1918 przejęli władzę w Rewlu i wysiedlili na Syberię niemiecką szlachtę. Ich działania zostały przerwane przez niemiecką ofensywę. Zaczęły się aresztowania aktywistów zarówno komunistycznych, jak i narodowych. Zdelegalizowano rząd estoński i za język urzędowy uznano niemiecki. Jednak po rewolucji w Niemczech, estońskim politykom udało się dojść do porozumienia z nową tamtejszą władzą. Jedenastego listopada 1918 Niemcy złożyli broń, a osiem dni później uznali gabinet Pätsa. Jednakże już 22 listopada bolszewicy zdobyli Narwę i proklamowali sowiecką Estonię. Rząd wypowiedział walkę najeźdźcom. Na pomoc przybyły oddziały niemieckie, flota brytyjska i kontrrewolucyjna rosyjska Armia Północna. W 1919 kontrofensywa estońska wyparła komunistów z kraju, wyzwalając także ziemie łotewskie. Pokój podpisano 31 grudnia, a 2 lutego 1920 zawarto rozejm w Tartu, który przypieczętował estońską niepodległość.

W wolnej Estonii największą popularność zyskały początkowo ugrupowania lewicowe. W 1920 uchwalono Konstytucję, wprowadzającą system gabinetowo-parlamentarny i przyznającą szerokie prawa mniejszościom narodowym. Podobnie jak w przypadku wielu innych krajów w dwudziestoleciu międzywojennym, dużym problemem w Estonii była niestabilność rządów. Średnia długość istnienia gabinetu wynosiła osiem miesięcy. W republice coraz bardziej rosło społeczne niezadowolenie, co pociągnęło za sobą powstawanie nowych stronnictw i organizacji. Jedną z nich był ruch wabsów (właśc. Estoński Związek Uczestników Wojny Wyzwoleńczej, EVL). Ukształtował się on na przełomie 1929/1930. Odwoływał się do dziedzictwa wojny o niepodległość Estonii w latach 1918-1920. Na jego czele stał gen. Andres Larka, faktyczne przywództwo sprawował jednak adwokat Artur Sirk. Wabsowie opowiadali się przeciwko komunizmowi i parlamentaryzmowi. Postulowali wprowadzenie systemu prezydenckiego. Uznawali, iż większość partii politycznych przesiąknięta jest korupcją. Głosili potrzebę wprowadzenia systemu korporacyjnego. Przeciwnicy polityczni widzieli w ich ideologii nawiązania do faszyzmu i narodowego socjalizmu, wabsowie odrzucali jednak hasła rasistowskie i krytykowali Trzecią Rzeszę za prześladowania żydów. Ich znakiem rozpoznawczym były szarozielone koszule z opaskami w barwach estońskiej flagi, na których widniały ręka z mieczem oraz daty wojny wyzwoleńczej: 1918-1920. Największe poparcie zyskali w środowiskach robotniczych.

Sirk w 1932 przekształcił Związek w partię o nazwie Wabse. Rok później jej działacze zgłosili projekt zmiany Konstytucji, zwiększający prerogatywy władzy wykonawczej. Ideę poparł Związek Agrariuszy, na czele, którego stał premier Konstantin Päts. W referendum konstytucyjnym 72% głosujących poparło postulat wabsów. Popularność nacjonalistów stale rosła. W 1934 w wyborach samorządowych zdobyli absolutną większość w Tallinie i Tartu. Na ten sam rok zaplanowano wybory prezydenckie, w których EVL wysunął kandydaturę Andresa Larki. W obawie o przejęcie władzy przez Wabsów Päts mianował gen. Johana Laidonera naczelnym dowódcą armii. Parlament wprowadził stan wyjątkowy. Nowym prezydentem został Päts. W 1935 ruch wabsów został rozwiązany, a setki jego członków aresztowano pod zarzutem przygotowania zamachu stanu (którego w konsekwencji nie udowodniono). Sirk zbiegł do Finlandii. Tam przy pomocy organizacji Lapua zorganizował nowe centrum kierownicze EVL. W grudniu 1936 wabsowie podjęli nieudaną próbę przeprowadzenia przewrotu. Po opanowaniu sytuacji władze postawiły przed sądem ponad 100 członków ruchu. W 1937 uchwalono nową konstytucję, która dawała władzę Pätsowi. W 1937 w Luksemburgu samobójstwo popełnił Artur Sirk.

Współcześnie idea narodowa w Estonii zyskuje coraz większe poparcie. W 2015 do parlamentu dostała się Estońska Konserwatywna Partia Ludowa (EKRE), uzyskując siedem mandatów. Ugrupowanie głosi hasła narodowo-konserwatywne, eurosceptyczne i antyimigranckie. W lutym tego roku EKRE po raz trzeci zorganizowała w Tallinie marsz z okazji Święta Niepodległości. Zgromadził on ok. 2 tys. osób (dwa lata temu było ich kilkadziesiąt). Głównym hasłem pochodu było ,,Eesti Eest”, czyli estońska Estonia.

Patrząc na historię estońskiego nacjonalizmu, można znaleźć pewne analogie do środowisk polskich. Tam też ruch narodowy narodził się w drugiej połowie XIX wieku i zradykalizował się w latach dwudziestych i trzydziestych następnego stulecia pod wpływem niezadowolenia z przemian demokratycznych w kraju. Został on stłumiony (podobnie jak w kilku innych krajach) nie przez rządy komunistyczne, a przez środowiska niepodległościowe. Ten ostatni fakt powinien być szczególnie znaczący w kontekście obecnej sytuacji w Polsce.